Geçtiğimiz yüzyılın ortalarına dek beraberliği su götürmez olan zanaat, tasarım ve mimarlık üretimleri hızın, işlevselliğin ve rasyonelliğin önem kazanmasıyla birlikte birbirinden ayrı olarak ele alınmaya başlandı. Sanayi Devrim’in de etkisiyle hızlanan seri üretim anlayışı zanaati bir hobi olarak algılanmaya mahkum etti.

Öte yandan günümüzde fordist üretimin baskınlığını yitirmesi ve yerini esnek üretim modeline bırakmaya başlamasıyla birlikte tüm dünyada zanaat yeniden değer kazanır oldu. Çağdaş tasarımcılar zanaati tekrar gündeme taşıdı ve tasarım sürecini zanaatle buluşturmaya başladılar.

Türkiye’de, özellikle İstanbul’da, yok olmaya yüz tutmuş zanaat atölyelerinin tasarımla buluşması için de çeşitli çalışmalar yürütülüyor. Halihazırda endüstriyel üretime dayalı politikalar nedeniyle zanaatkarlara sırtını dönen piyasada zar zor tutunmaya çalışan atölyelerin sayısı günden güne azalıyor. Yeni çırakların yetişememesi ve talebin azalması zanaatleri yakın gelecekte yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bırakıyor. Tam da bu politikaların üzerine bir de kentsel dönüşüm süreçlerinde kent merkezlerinin niteliğini değiştirme ve dönüştürme çalışmaları, atölyeleri yerlerinden etmeye zorluyor. Bu duruma karşı duran bir tavırla tasarım ve zaanati ortak bir sürece yerleştiren proje ve oluşumları inceledik.

Made in Şişhane

2006 yılında mimar Aslı Kıyak İngin tarafından başlatılan proje, kentsel dönüşüm süreçleri kapsamında İstanbul Şişhane bölgesindeki küçük üretim atölyelerinin kent merkezi dışına taşınma kararına tepki olarak doğdu. Bölgedeki zanaat ağında metal, ahşap, abajur, avize, tel, pantograf, akrilik, saz atölyeleri gibi farklı malzeme ve üretim tekniklerinde uzmanlaşmış atölyeler yer alıyor.

made in şişhane

Proje, bölgedeki üretim atölyelerinin varlığına ve karşı karşıya oldukları uzaklaştırılma kararına dikkat çekmenin yanı sıra tasarım kavramının zanaat ile ilişkisini sorguluyor. Endüstri ürünleri tasarımı öğrencilerinin, endüstriyel odaklı eğitim sürecine zanaate dayalı usta çırak ilişkisini de dahil ediyor. Made in Şişhane tasarımcıların geleneksel yöntemleri öğrenmesine, malzemeleri birebir tanımasına ve üretim sürecinin içinde yer alarak bütüncül bir bakış açısı geliştirmelerine kaktı sağlıyor.

Crafted in İstanbul

İkinci İstanbul Tasarım Bienali’nde yer alan ve zanaat tasarım ilişkisine dikkat çeken proje ise İstanbul’da bir zanaat haritası oluşturarak tasarımcıları zanaatkarlarla buluşturmayı hedefliyor. Sadece kültürel bir değer olarak yaşayan zanaatin eski değerine kavuşmasının, tasarımcıları üretim sürecine dahil ederek gerçekleşeceğini savunan ekip, İstanbul’da gezerek küçük atölyeleri haritaladı.

crafted_boynuz

Tasarım Bienali’nde sergilenen proje bünyesinde Olmaz İşler ekibinin de bir tasarımına yer verildi. Boynuz isimli proje, zanaatkarlarla işbirliği içinde gerçekleştirilmiş. Proje zanaatkarların sahip olduğu malzeme bilgisi ve tasarımcıların yaratıcılığını bir araya getiriyor. Bu sayede kurulan işbirlikleriyle mesleklerin yitip gitmesinin önüne geçilmesi hedefleniyor.

Mimarlık ve Zanaat

Bir zamanlar yapı üretiminin en önemli ögesi olan zanaat, mimarlık disiplini içindeki önemini ve yerini günden güne yitirdi, bu iki kavram birbirinden tamamen ayrı düşünülür oldu; ancak özellikle son zamanlarda iyiden iyiye önem kazanan yerellik ve sürdürülebilirlik kavramları mimaride zanaatin tekrar gündeme gelmesine vesile oldu. Geleneksel yapı üretim tekniklerinin güncel ve çağdaş tasarımlarla beraber kullanılmaya başlaması, özellikle görece küçük ölçekli projelerde sıklıkla uygulanmaya başlandı.

Cassia Co-op Eğitim Merkezi’ni ve Gando Okulu projesini yerel malzeme ve geleneksel üretim tekniklerine önem veren güncel projeler olması nedeniyle inceleyebiliriz.

Cassia Co-op Eğitim Merkezi 

Endonezya’nın Sumatra kenti dünyanın tarçın ihtiyacının yüzde seksen beşini karşılıyor; ancak çalışma koşullarının kötü olması, gerekli tesislerin sağlanamaması gibi sebeplerle üretim miktarı ve kalitesi giderek düşüyor. Tyin Architecture ekibi de bu duruma bir çözüm getirmenin arayışı içine girerek Sumatra’da tarçın işleme üzerine bir eğitim merkezi inşa etti.

Cassia Co-op Training Centre by TYIN tegnestue architects

Yerel değerlerin güçlenerek korunması için tasarlanan bu proje zanaatkarla işbirliği içinde gerçekleştirildi. Sıkıştırılmış toprak ve tarçın ağaçlarının gövdeleri kullanılarak üretilen yapı yerel ekonomiye canlılık kattı. Tarçın ağacının gövdesi, tarçın üretiminden arta kalan ve yerel halk tarafından değersiz ve işe yaramaz görülen bir atıkken tasarımdaki ana yapı bileşeni olarak kullanıldı. Böylece halkın da geri dönüşüm ve atık yönetimi konusunda farklı bir bakış açısı kazanması sağlandı.

Gando Okulu

Afrika’da yer alan Burkina Faso’da Kéré Mimarlık geleneksel zaanat tekniklerini mimari bir projede değerlendirdi. Gando’da ve çevre köylerde yaşayan çocukların okul ihtiyacını karşılamak için Diébédo Francis Kéré tarafından geliştirilen okul projesi, bölge halkıyla beraber yerel malzemeler ve geleneksel yapı teknikleri kullanılarak inşa edilmiş. Sıkıştırılmış topraktan elde edilen tuğla duvarlı ve teneke çatılı okul, iklimle uyumlu sürdürülebilir bir çözüm sunuyor.

Gando-School-Extension-7

Bölgedeki çocukların yararlanması için okul binasına ek olarak bir kütüphane de tasarlandı. Kütüphane, okul yapısından farklı olarak organik formlarda, yerleşke örüntüsüyle daha uyumlu bir tasarıma sahip. Kütüphanenin çatısında ise doğal havalandırmayı sağlamak için kadınların ürettikleri çömleklerden yararlanılmış. El emeğiyle üretilmiş olan bu çömlekler kesilerek çatıya yerleştirilmiş ve eğlenceli, ışıklı bir ortam oluşturulmuş.

Gando-School-Library_construction-1

Kaynakça:
1. http://www.craftedinistanbul.com/, 22 Mayıs 2015
2. http://madeinsishane.blogspot.com.tr/, 20 Mayıs 2015
3. J. Aitchison, Craft Thinking & Digital Making – The Role Of The Architect İn The Digital Era
4. Z. Böröcz, Design, Crafts and Architecture in Flanders. Do They Relate in Education as in Practice?
5. http://www.tyinarchitects.com/works/cassia-coop-training-centre/
6. http://www.archdaily.com/262012/in-progress-school-library-gando-kere-architecture/